1 . تاريخچهء انسداد بين اهل تسنّن خلافى نيست كه پديدهء انسداد پس از دوران صحابه پيش آمده ، ولى ديدگاه‌ها دربارهء زمان دقيق آن مختلف است : برخى زمان انسداد را بر محور سال و قرن و گروهى بر محور اشخاص قرار داده‌اند ؛ در ميان گروه نخست چند نظر است : الف ) عده‌اى زمان انسداد را از پايان قرن دوم دانسته‌اند : « قال بكر بن العلاء القشيرى المالكي : ليس لاحد أن يختار بعد المائتين من الهجرة » . « 1 » ب ) گروهى شروع انسداد را از نيمهء قرن چهارم مىدانند : « نادوا بسدّ باب الاجتهاد فى منتصف قرن الرابع » . « 2 » ج ) دسته‌اى آغاز قرن ششم را زمان اعلام انسداد دانسته‌اند ؛ در كتاب موسوعهء فقهيّه - كه تحت اشراف وزارت اوقاف كويت منتشر شده - آمده است : « ما اهَلَّ القرن السادس الهجرى حتى نادى بعض العلماء بإقفال باب الاجتهاد » . « 3 » گروهى كه ملاك را اشخاص قرار داده‌اند چند نظر دارند : الف ) زمان انسداد اجتهاد ، در هر يك از مذاهب چهارگانه پس از علّامهء نسفى ، « 4 » و انسداد اجتهاد مطلق بعد از ائمّهء اربعه است : « قال صاحب فواتح الرحموت : ثمّ إنّ من النّاس من حكم بوجوب الخلوّ من بعد العلّامة النسفى و اختتم الاجتهاد به و عَنْوا الاجتهاد في المذهب و أمّا الاجتهاد المطلق فقالوا : اختتم بالأئمّة الأربعة » . « 5 » ب ) زمان انسداد پس از ابو حنيفه و أبو يوسف و زفر بن هذيل و محمّد بن حسن و حسن بن زياد لؤلؤى است ؛ ابن حزم و ابن قيم جوزيه از قول طايفه‌اى نقل كرده‌اند : « ليس لأحدٍ أن يختار بعد أبي حنيفة « 6 » و أبي يوسف « 7 » و زفر بن الهذيل « 8 » و محمّد بن الحسن و الحسن بن زياد اللؤلؤي ، « 9 » و هذا قول كثير من الحنفية » .

--> ( 1 ) . اعلام الموقعين ، ج 2 ، ص 276 . ( 2 ) . ارشاد النقاد ، ص 27 . ( 3 ) . موسوعهء فقهيّه ، ج 1 ، ص 42 . ( 4 ) . ابو حفص ، عمر بن محمّد بن احمد بن اسماعيل نسفى ، متولّد « نَسَف » ( شهرى نزديك سمرقند ) عالم به تفسير ، تاريخ ، ادبيّات عرب و فقيه حنفى بود . او داراى حدود صد تأليف بوده است و از وى با عنوان مفتى ثقلين نيز نام برده‌اند . وى در سال 537 در سمرقند درگذشت . ( سير اعلام النبلاء ، ج 14 ، ص 580 ) . ( 5 ) . ارشاد النقاد ، ص 26 . ( 6 ) . نعمان بن ثابت [ ابو حنيفه ] از مردم فارس [ ايران ] بود . وى پيشواى مذهب حنفى است . دربارهء او گفته‌اند : دانشمند بزرگ ، مجتهد و امام اعظم است . وى نخستين كسى است كه در فقه و رأى كتاب نوشته است . ( اصحاب الفتيا من الصحابة و التابعين ، ص 211 ) . ( 7 ) . أبو يوسف ، يعقوب بن ابراهيم بن حبيب انصارى كوفى ، شاگرد ابو حنيفه و از پيروان او به شمار مىآيد . گفته شده است كه او نخستين كسى است كه به « قاضى القضاة » ملقّب گرديد . ( الكنى و الالقاب ، ج 1 ، ص 188 ) . ( 8 ) . زفر بن هذيل بن قيس عنبرى ، فقيه بزرگ و از اصحاب ابو حنيفه است ؛ او نخست از اصحاب حديث بود ، آنگاه به جمع اهل رأى پيوست . وى مىگفت : تا زمانى كه نصّى وجود دارد ، به سراغ رأى نمىرويم ؛ و هرگاه نصّى به دست ما برسد نيز رأى و نظر خويش را رها مىكنيم . ( اعلام زركلى ، ج 3 ، ص 45 ) . ( 9 ) . حسن بن زياد لؤلؤى . ابن غزّى در ديوان الاسلام گفته است : لؤلؤى فقيه و دانشمند بزرگ و از اصحاب ابو حنيفه است . او در ارتباط با مذهب خويش كتاب‌هايى نوشته است . ذهبى نيز او را از مردان پاك ، نيكوكار و از شخصيت‌هاى مهم اصحاب رأى مىشمرد . ( أصحاب الفتيا من الصحابة و التابعين ، ص 218 ) .